اگر به‌تازگی متوجه برجستگی در کشاله ران، ناف یا شکم شده‌اید، احتمالاً اولین سؤال شما این است که «آیا فتق دارم و باید عمل کنم؟». سؤال‌های بعدی معمولاً درباره نوع جراحی، لاپاراسکوپی، مش، درد، هزینه، بیمه، رژیم غذایی و زمان بازگشت به زندگی عادی هستند.
در این راهنما سعی کرده‌ایم مسیر بیمار را از اولین علائم فتق تا تشخیص، انتخاب روش درمان، روز جراحی و دوران نقاهت به زبان ساده توضیح دهیم.
خلاصه پاسخ: فتق در بزرگسالان معمولاً خودبه‌خود بسته نمی‌شود، اما همه فتق‌ها نیز به جراحی فوری نیاز ندارند. نوع فتق، علائم، اندازه، شرایط بیمار و خطر بروز عارضه مشخص می‌کنند که پیگیری یا جراحی انتخاب مناسب‌تری است.
فتق چیست؟
فتق زمانی ایجاد می‌شود که چربی، پرده صفاق یا بخشی از یک عضو داخلی از ناحیه ضعیف یا شکافی در بافت نگهدارنده بدن عبور کند.
در فتق‌های دیواره شکم، بیمار اغلب یک برجستگی مشاهده می‌کند. این برجستگی ممکن است هنگام ایستادن، سرفه کردن یا زور زدن بیشتر شود و هنگام دراز کشیدن کوچک‌تر شود.
فتق هیاتال کمی متفاوت است. در این نوع فتق، بخشی از معده از محل عبور مری در دیافراگم به سمت قفسه سینه حرکت می‌کند و معمولاً برجستگی خارجی وجود ندارد.
انواع فتق کدام‌اند؟
فتق کشاله ران یا اینگوینال
فتق اینگوینال در ناحیه کشاله ران ایجاد می‌شود و یکی از شایع‌ترین انواع فتق در بزرگسالان است. این فتق می‌تواند مستقیم یا غیرمستقیم باشد.
فتق فمورال یا رانی
این فتق در قسمت بالای ران و نزدیک کشاله ران ایجاد می‌شود. شیوع آن کمتر از فتق اینگوینال است، اما به دلیل احتمال گیر افتادن محتویات فتق اهمیت زیادی دارد.
فتق نافی
در این حالت برجستگی در داخل یا اطراف ناف ایجاد می‌شود. نحوه برخورد با فتق نافی در کودک و بزرگسال یکسان نیست.
فتق اپی‌گاستریک
فتق اپی‌گاستریک معمولاً در خط وسط شکم و بین ناف و استخوان جناغ ایجاد می‌شود.
فتق برشی
اگر محل برش یک جراحی قبلی ضعیف شود، ممکن است فتق در همان ناحیه تشکیل شود. به این وضعیت فتق برشی یا Incisional Hernia گفته می‌شود.
فتق شکمی یا Ventral Hernia
فتق شکمی اصطلاحی کلی برای تعدادی از فتق‌های دیواره جلویی شکم است و می‌تواند شامل فتق نافی، اپی‌گاستریک و برخی فتق‌های برشی باشد.
فتق هیاتال
در فتق هیاتال، بخش بالایی معده از دیافراگم عبور می‌کند. این فتق بیشتر با رفلاکس، سوزش سر دل، برگشت غذا یا دشواری بلع همراه است و درمان آن با فتق کشاله ران متفاوت است.
علائم فتق چیست؟
- برجستگی در کشاله ران، ناف یا دیواره شکم
- بزرگ‌تر شدن برجستگی هنگام ایستادن، سرفه یا زور زدن
- احساس سنگینی یا کشیدگی
- درد یا ناراحتی هنگام فعالیت
- درد هنگام بلند کردن اجسام
- احساس فشار یا سوزش در محل فتق
بعضی فتق‌ها هیچ درد قابل‌توجهی ندارند و تنها به شکل یک برجستگی دیده می‌شوند.
چه علائمی در فتق خطرناک هستند؟
یکی از مهم‌ترین نکاتی که بیمار باید بداند، تشخیص علائم هشدار است.
در صورت بروز علائم زیر باید سریع ارزیابی پزشکی انجام شود:
- درد شدید یا ناگهانی در محل فتق
- سفت شدن برجستگی
- فتقی که دیگر به داخل برنمی‌گردد
- قرمزی یا تغییر رنگ پوست روی فتق
- تهوع یا استفراغ
- نفخ شدید شکم
- قطع دفع گاز یا مدفوع همراه با درد
- تب همراه با درد و تورم فتق
این علائم می‌توانند نشانه گیر افتادن بافت یا اختلال خون‌رسانی باشند و نباید تا یک نوبت معمولی مطب منتظر ماند.
چرا فتق ایجاد می‌شود؟
معمولاً ترکیبی از ضعف بافتی و افزایش فشار داخل شکم در ایجاد فتق نقش دارد.
- زمینه مادرزادی یا ضعف بافتی
- افزایش سن
- چاقی
- بارداری
- سرفه مزمن
- یبوست و زور زدن مکرر
- مشکلات ادراری همراه با زور زدن
- جراحی قبلی شکم
- اختلال ترمیم زخم
- مصرف دخانیات
بلند کردن جسم سنگین می‌تواند علائم یک فتق زمینه‌ای را آشکار یا تشدید کند، اما معمولاً تنها عامل ایجاد فتق نیست.
فتق چگونه تشخیص داده می‌شود؟
بسیاری از فتق‌های کشاله ران و دیواره شکم با معاینه جراح تشخیص داده می‌شوند.
پزشک ممکن است بیمار را در حالت ایستاده و خوابیده معاینه کند و از او بخواهد سرفه کند یا فشار داخل شکم را افزایش دهد.
اگر معاینه برای تشخیص کافی نباشد یا نیاز به بررسی دقیق‌تر وجود داشته باشد، ممکن است سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن یا در شرایط خاص MRI درخواست شود.
برای مراجعه به جراح چه مدارکی همراه داشته باشیم؟
اگر این مدارک را دارید، همراه داشتن آن‌ها می‌تواند روند ارزیابی را سریع‌تر کند:
- سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن یا MRI قبلی
- گزارش و تصاویر بررسی‌های انجام‌شده
- لیست داروهای مصرفی و مقدار آن‌ها
- مدارک جراحی‌های قبلی شکم در صورت دسترسی
- سوابق بیماری‌های مهم
- مدارک بیمه پایه و بیمه تکمیلی
آیا تمام فتق‌ها باید جراحی شوند؟
خیر. تصمیم برای جراحی باید بر اساس شرایط هر فرد گرفته شود.
برای مثال، در برخی مردان مبتلا به فتق اینگوینال بدون علامت یا با علائم بسیار خفیف، پیگیری و تحت نظر بودن می‌تواند یکی از گزینه‌ها باشد.
از سوی دیگر، وجود درد قابل‌توجه، محدود شدن فعالیت، بزرگ شدن فتق، غیرقابل برگشت شدن برجستگی یا برخی انواع فتق می‌تواند احتمال توصیه به جراحی را افزایش دهد.
بنابراین داشتن فتق الزاماً به معنی «عمل فوری» نیست، اما بهتر است نوع آن توسط جراح مشخص شود.
آیا فتق با دارو یا ورزش درمان می‌شود؟
دارو یا ورزش نمی‌تواند سوراخ یا ضعف ایجادشده در دیواره شکم را ببندد.
درمان یبوست، کاهش وزن، ترک سیگار یا کنترل سرفه می‌تواند فشار واردشده بر شکم را کاهش دهد، اما این اقدامات جای ترمیم جراحی را در فتقی که نیاز به عمل دارد نمی‌گیرند.
کمربند فتق می‌تواند فتق را درمان کند؟
خیر. کمربند یا فتق‌بند ممکن است در برخی افراد موقتاً برجستگی یا ناراحتی را کاهش دهد، اما فتق را ترمیم نمی‌کند.
استفاده طولانی‌مدت یا خودسرانه از آن نیز نباید جای ارزیابی توسط جراح را بگیرد.
روش‌های جراحی فتق چیست؟
دو رویکرد اصلی برای ترمیم فتق وجود دارد:
- جراحی باز
- جراحی کم‌تهاجمی؛ مانند لاپاراسکوپی
در بعضی مراکز جراحی رباتیک نیز انجام می‌شود که در اصل نوعی جراحی کم‌تهاجمی با استفاده از سیستم رباتیک است.
هیچ روش واحدی برای همه بیماران بهترین روش نیست. محل و اندازه فتق، یک‌طرفه یا دوطرفه بودن، سابقه جراحی، نوع فتق و تجربه جراح در انتخاب روش مؤثرند.
جراحی فتق به روش باز چگونه انجام می‌شود؟
در جراحی باز، جراح از طریق یک برش در محل فتق به ناحیه موردنظر دسترسی پیدا می‌کند. محتویات فتق به محل مناسب بازگردانده می‌شود و ناحیه ضعیف ترمیم می‌شود.
در بسیاری از فتق‌های بزرگسالان از مش برای تقویت محل ترمیم استفاده می‌شود.
جراحی فتق با لاپاراسکوپی چگونه انجام می‌شود؟
در جراحی لاپاراسکوپی چند برش کوچک ایجاد می‌شود. دوربین لاپاراسکوپ و ابزارهای باریک جراحی از طریق این برش‌ها وارد می‌شوند.
برای ایجاد فضای مناسب، معمولاً گاز دی‌اکسیدکربن وارد شکم می‌شود. جراح تصویر داخل بدن را روی مانیتور مشاهده می‌کند و ترمیم فتق را انجام می‌دهد.
در بسیاری از ترمیم‌های لاپاروآندوسکوپیک فتق کشاله ران از مش استفاده می‌شود.
روش TEP و TAPP چیست؟
TEP و TAPP دو روش شناخته‌شده برای جراحی کم‌تهاجمی فتق کشاله ران هستند.
روش TAPP
در روش TAPP جراح وارد حفره شکم می‌شود و سپس به فضای پیش‌صفاقی دسترسی پیدا می‌کند تا فتق را ترمیم و مش را در محل مناسب قرار دهد.
روش TEP
در روش TEP ترمیم در فضای پیش‌صفاقی انجام می‌شود، بدون اینکه جراح به‌طور معمول وارد فضای اصلی حفره شکم شود.
هر دو روش در دست جراح باتجربه می‌توانند گزینه مناسبی باشند. انتخاب بین آن‌ها به شرایط بیمار و فتق بستگی دارد.
جراحی باز بهتر است یا لاپاراسکوپی؟
پاسخ برای همه بیماران یکسان نیست.
در برخی بیماران مبتلا به فتق اینگوینال، روش‌های لاپاروآندوسکوپیک می‌توانند با درد مزمن کمتر و بازگشت سریع‌تر به فعالیت همراه باشند؛ به‌ویژه زمانی که جراح تجربه کافی در این تکنیک‌ها داشته باشد.
با این حال، در بعضی شرایط جراحی باز انتخاب مناسب‌تری است. برای مثال، سابقه برخی جراحی‌های لگنی، فتق‌های بسیار بزرگ یا پیچیده و شرایط خاص بیمار می‌توانند بر انتخاب روش اثر بگذارند.
بنابراین سؤال بهتر این نیست که «کدام روش در دنیا بهتر است؟» بلکه باید پرسید: برای این بیمار و این نوع فتق کدام روش مناسب‌تر است؟
چه افرادی ممکن است کاندید مناسبی برای جراحی لاپاراسکوپی باشند؟
پس از معاینه، جراحی کم‌تهاجمی ممکن است برای برخی بیماران گزینه مناسبی باشد؛ از جمله:
- برخی فتق‌های کشاله ران
- فتق دوطرفه کشاله ران
- برخی فتق‌های عودکرده
- برخی فتق‌های دیواره شکم
- بیمارانی که جراح بر اساس شرایط آن‌ها مزیت مشخصی برای روش کم‌تهاجمی در نظر می‌گیرد
این موارد به معنی مناسب بودن قطعی لاپاراسکوپی نیستند و تصمیم نهایی پس از بررسی پزشکی گرفته می‌شود.
چه افرادی ممکن است به روش دیگری نیاز داشته باشند؟
در برخی بیماران، شرایط پزشکی یا ویژگی فتق باعث می‌شود جراحی باز یا روش دیگری منطقی‌تر باشد.
سابقه بعضی جراحی‌های وسیع شکم یا لگن، فتق‌های بسیار بزرگ یا پیچیده، برخی شرایط اورژانسی و مشکلات مربوط به بیهوشی می‌توانند در انتخاب روش مؤثر باشند.
مش فتق چیست؟
مش یک شبکه پزشکی است که برای تقویت ناحیه ضعیف دیواره استفاده می‌شود.
در بسیاری از ترمیم‌های فتق کشاله ران در بزرگسالان، روش مبتنی بر مش خطر عود را نسبت به ترمیم بخیه‌ای ساده کاهش می‌دهد.
با این حال، تمام فتق‌ها و تمام بیماران الزاماً به یک نوع مش یا حتی به استفاده از مش نیاز ندارند. تصمیم باید متناسب با نوع فتق و شرایط بیمار باشد.
آیا مش فتق خطرناک است؟
استفاده از مش در جراحی فتق بسیار رایج است. بیشتر بیماران دچار مشکل جدی مرتبط با مش نمی‌شوند، اما مانند هر وسیله پزشکی، احتمال عوارض وجود دارد.
عفونت، درد مزمن، جابه‌جایی یا مشکلات مرتبط با مش ممکن است رخ دهند، هرچند انتخاب صحیح بیمار، نوع مش و تکنیک جراحی در کاهش عوارض اهمیت دارد.
عوارض احتمالی جراحی فتق چیست؟
بیشتر جراحی‌های فتق بدون عارضه جدی انجام می‌شوند، اما مانند هر عمل دیگری احتمال عوارض وجود دارد.
- خونریزی یا هماتوم
- عفونت
- تجمع مایع یا سروما
- احتباس ادرار
- درد مزمن
- عود فتق
- عوارض مرتبط با مش در تعداد محدودی از بیماران
- آسیب به ساختارهای مجاور؛ نادر اما ممکن
- عوارض مرتبط با بیهوشی
آیا فتق بعد از جراحی ممکن است برگردد؟
بله. هیچ روش جراحی نمی‌تواند احتمال عود را به صفر برساند.
نوع فتق، تکنیک جراحی، وضعیت بافت‌ها، چاقی، دخانیات، عفونت زخم و برخی بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند بر احتمال عود اثر بگذارند.
۲۰ سؤال پرتکرار درباره جراحی فتق
۱. آیا فتق خودبه‌خود خوب می‌شود؟
فتق‌های دیواره شکم در بزرگسالان معمولاً خودبه‌خود بسته نمی‌شوند. با این حال، همه فتق‌ها به جراحی فوری نیاز ندارند.
۲. اگر فتق درد نداشته باشد باید به پزشک مراجعه کنم؟
بله. نبود درد به معنی بی‌اهمیت بودن فتق نیست. بهتر است نوع فتق حداقل یک بار توسط جراح مشخص شود.
۳. آیا ورزش می‌تواند فتق را درمان کند؟
خیر. ورزش سوراخ یا ضعف ایجادشده در دیواره را ترمیم نمی‌کند.
۴. آیا بلند کردن جسم سنگین باعث فتق می‌شود؟
فعالیت سنگین می‌تواند فشار داخل شکم را افزایش دهد و یک ضعف زمینه‌ای را آشکار کند، اما معمولاً تنها علت فتق نیست.
۵. آیا تمام فتق‌ها باید عمل شوند؟
خیر. در بعضی فتق‌های کم‌علامت می‌توان پیگیری را در نظر گرفت؛ اما این تصمیم باید پس از ارزیابی جراح باشد.
۶. عمل فتق باز بهتر است یا لاپاراسکوپی؟
هیچ پاسخ واحدی وجود ندارد. هر دو روش جایگاه خود را دارند و انتخاب باید بر اساس نوع فتق و شرایط بیمار انجام شود.
۷. آیا فتق دوطرفه را می‌توان هم‌زمان عمل کرد؟
در بسیاری از بیماران مناسب، امکان ترمیم دوطرفه وجود دارد. روش مناسب را جراح مشخص می‌کند.
۸. آیا برای جراحی فتق حتماً مش لازم است؟
خیر، اما در بسیاری از فتق‌های بزرگسالان استفاده از مش روش استاندارد و رایجی است. تصمیم نهایی به نوع فتق بستگی دارد.
۹. آیا مش داخل بدن باقی می‌ماند؟
بسیاری از مش‌های مورد استفاده برای ماندن طولانی‌مدت طراحی شده‌اند. نوع مش و ویژگی آن را جراح بر اساس شرایط انتخاب می‌کند.
۱۰. آیا جراحی فتق با بیهوشی انجام می‌شود؟
جراحی لاپاراسکوپی معمولاً با بیهوشی عمومی انجام می‌شود. در برخی جراحی‌های باز گزینه‌های بیهوشی دیگری نیز ممکن است وجود داشته باشد.
